Od dwudziestu lat w Polsce stale rośnie udział osób starszych w populacji. W roku 2005 osoby w wieku 60 lat i starsze stanowiły 17,2% populacji, w 2024 roku – już 26,6%, a według prognoz w 2060 roku odsetek ten wyniesie ok. 40%. Proces starzenia się społeczeństwa nasila się, a przyczyniają się do tego: utrzymujący się niski wskaźnik urodzeń, który plasuje Polskę wśród krajów o najniższej dzietności na świecie, a także rosnąca oczekiwana długość życia. Niekorzystne trendy demograficzne – rosnąca liczba seniorów oraz zmniejszające się potencjalne zasoby pracy – stawiają zarówno przed jednostkami, jak i przed całym społeczeństwem zupełnie nowe wyzwania, związane m.in. z funkcjonowaniem systemu zabezpieczenia społecznego, ochrony zdrowia, rynku pracy i usług społecznych.
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera monitorowanie sytuacji seniorów w Polsce oraz postaw młodszych pokoleń wobec własnej starości. W badaniach CBOS od wielu lat regularnie pytamy o skalę i zakres potrzebnego oraz udzielanego osobom starszym wsparcia, o trudności, jakie napotykają one w codziennym życiu, a także o ich stosunek do pracy zawodowej. Śledzimy również zmiany w wyobrażeniach dotyczących własnej starości i przewidywanych źródeł utrzymania na starość, a także w periodyzacji poszczególnych etapów życia.
W niniejszym numerze „Opinii i Diagnoz” wykorzystano dane z badań CBOS zrealizowanych od lipca 2025 roku do kwietnia 2026 roku na reprezentatywnych imiennych próbach pełnoletnich mieszkańców Polski, wylosowanych z rejestru PESEL. Badania przeprowadzono w ramach procedury mixed-mode, łączącej metody CAPI, CATI i CAWI.
Otwierający tom rozdział pierwszy, „Kiedy kończy się młodość, a zaczyna starość”, omawia społecznie ustanowione granice młodości i starości, które – jak się okazuje – wciąż przesuwają się. Obecnie, zdaniem badanych, młodość kończy się średnio w wieku 39 lat – o 4 lata później niż w 2007 roku, a starość zaczyna się przeciętnie w wieku 67 lat – o 5 lat później niż w roku 2007. To przesunięcie granic poszczególnych etapów życia można tłumaczyć – poza zmianami obyczajowymi i zmianami stylu życia – m.in. starzeniem się społeczeństwa. Paradoksalnie, choć metrykalnie jesteśmy coraz starsi, odsetek dorosłych zaliczających siebie do grona osób starszych w ciągu ostatnich dwóch dekad nie tylko nie wzrósł, lecz nawet się zmniejszył (obecnie 17% wobec 19% w 2012 roku i 21% w 2007 roku). Warto podkreślić, że w ciągu ostatniej dekady wśród starszych respondentów wyraźnie wzrosło przekonanie, że w życiu może ich jeszcze spotkać wiele dobrego, a zmniejszyło przeświadczenie, że to co najlepsze mają już za sobą. Koresponduje to ze zmianami, jakie zaszły w tym czasie w stylu życia seniorów: większą różnorodnością podejmowanych przez nich aktywności, a także poprawą warunków materialnych i ocen stanu zdrowia.
Zmiany, jakie w ciągu ostatniej dekady zaszły w stylu życia seniorów, przedstawiono w rozdziale drugim „Seniorzy 2.0”. Dzisiejsi seniorzy znacznie lepiej radzą sobie z technologiami cyfrowymi i częściej z nich korzystają, co można tłumaczyć m.in. tym, że gdy upowszechniały się komputery i internet, obecni młodsi seniorzy byli jeszcze stosunkowo młodzi. Osoby w wieku 60+ częściej niż przed dekadą podróżują po kraju i za granicę, uczestniczą w kulturze, dokształcają się, uprawiają sport, rozwijają swoje zainteresowania, spotykają się ze znajomymi poza domem, a także bardziej angażują się w działalność społeczną i pomoc innym. Grupa 60+ nie jest jednak jednorodna pod tym względem. Większej i bardziej zróżnicowanej aktywności sprzyjają: młodszy wiek, lepsze wykształcenie i lepsza sytuacja materialna, zamieszkiwanie w większych miejscowościach oraz większe zadowolenie ze stanu zdrowia.
Kolejny rozdział, „Aktywność zawodowa osób starszych”, koncentruje się na pracy zawodowej seniorów, która nabiera szczególnego znaczenia w związku ze spadkiem liczby osób w wieku produkcyjnym oraz wydłużaniem się życia. Mimo iż w kwietniu 2025 roku 88% badanych w wieku powyżej 60 lat deklarowało, że pobiera rentę lub emeryturę, nie zawsze wiązało się to z wycofaniem z rynku pracy. Seniorzy wciąż na nim obecni jako główną motywację wskazują chęć pozostania aktywnymi oraz satysfakcję z wykonywanej pracy, co potwierdza deklarowany przez blisko dwie trzecie pracujących emerytów zamiar kontynuowania pracy tak długo, jak będzie to możliwe. Z kolei osoby nieaktywne zawodowo uzasadniają swoją decyzję poczuciem, że przepracowały już wystarczająco wiele lat, lub problemami zdrowotnymi.
Wraz ze wzrostem liczby seniorów, zwłaszcza tych najstarszych, niezwykle istotne staje się monitorowanie skali potrzebnego im wsparcia – tej kwestii dotyczy rozdział czwarty – „Jakiego wsparcia potrzebują osoby starsze i kto im go udziela?”. Seniorzy, którzy nie radzą sobie z codziennymi czynnościami, najczęściej mogą liczyć na pomoc najbliższej rodziny – dzieci, wnuków i współmałżonków. Istotne wsparcie oferują im również sąsiedzi i przyjaciele. Z instytucjonalnych form opieki korzysta stosunkowo niewielka grupa seniorów. Osoby starsze najczęściej potrzebują pomocy w załatwianiu spraw u lekarza i w urzędzie, a w dalszej kolejności – wsparcia w prowadzeniu gospodarstwa domowego, porad, pielęgnacji w chorobie, pomocy finansowej czy towarzystwa. Odpowiedzi badanych wskazują, że jedynym obszarem, w którym nie uzyskują wystarczającej pomocy, są kwestie finansowe, podczas gdy w innych przypadkach skala niezaspokojonych potrzeb jest stosunkowo niewielka.
Wobec wydłużania się oczekiwanego trwania życia warto zapytać, czy Polacy są ekonomicznie przygotowani na długą starość i z czego zamierzają się wówczas utrzymywać. Między innymi tej problematyce poświęcony jest rozdział piąty, „Wyobrażenia dotyczące własnej starości”. Osoby poniżej 60. roku życia deklarują, że na starość będą się utrzymywać przede wszystkim z emerytury. Rośnie jednak odsetek ankietowanych, którzy nie liczą na to, że w przyszłości będą otrzymywać świadczenie emerytalne – szczególnie dużo jest takich osób wśród młodszych respondentów. Jednocześnie stosunkowo nieliczni respondenci zakładają, że w starszym wieku będą się utrzymywać wyłącznie z emerytury. Większość badanych poniżej 60. roku życia zamierza przynajmniej dorywczo podejmować pracę zarobkową, a ponad połowa liczy na oszczędności i zyski z różnego rodzaju inwestycji. Warto podkreślić, że ponad jedna czwarta badanych spodziewa się dochodów z „trzeciego filaru”. Zainteresowanie tą formą oszczędzania jest obecnie znacznie większe niż przed dekadą, przede wszystkim za sprawą wprowadzonych w 2019 roku Pracowniczych Planów Kapitałowych. Program, początkowo przyjmowany dość nieufnie, ma obecnie ponad 4 mln uczestników.